1 Pytanie to jest kluczowe
dla prawnej oceny umowy kredytu denominowanego. Jeżeli jest to kredyt
złotówkowy to dlaczego w umowie nie ma wpisanej kwoty kredytu? Umowa kredytu
bez ustalenia kwoty kredytu nie istnieje. Jeżeli zaś jest to kredyt walutowy,
to dlaczego umówiono przepływy w złotówkach? Czy taka umowa, jeżeli przyjąć jej
zawarcie, jest nazwaną umową kredytu, a może już umową z elementami innej
umowy?
2 SN w wyrokach IV CSK 377/10 i V CSK 445/14 rozróżnia między
walutą zaciągnięcia zobowiązania (CHF) i walutą rozliczania zobowiązania (PLN).
Rozróżnienie to ma na celu wyjaśnienie natury kredytu denominowanego przy
założeniu, że jest to kredyt walutowy. Samo założenie, oceniane na gruncie art.
353 § 1 k.c., jest błędne. W konsekwencji, błędne jest rozróżnianie waluty
zaciągnięcia zobowiązania i waluty rozliczania zobowiązania.
3 Zarówno literalna treść art. 353 § 1 k.c., jak również tradycja
jego stosowania, wskazują na niedopuszczalność takiego rozróżnienia. Już na
gruncie Kodeksu zobowiązań (1934) istota zobowiązania była określana jako
sytuacja, w której „dłużnik obowiązany
jest wobec wierzyciela do świadczenia.” (art. 2 § 1 k.z.). Na gruncie tego
przepisu przyjmowano nierozerwalny związek pojęciowy między wyrażeniami
„zobowiązanie”, „wierzytelność” i „świadczenie”.
4 „Wierzytelność jest prawem
podmiotowym, a mianowicie prawem wierzyciela do zaspokojenia oznaczonego
interesu przez odpowiednie zachowanie się dłużnika.”[1]
5 „Na treść zobowiązania
składają się uprawnienia wierzyciela i obowiązki dłużnika [...].”[2]
6 „Niezależnie od
ukształtowania się konkretnych uprawnień czyli roszczeń wierzyciela można
ustalić pewne zasadnicze uprawnienia
wierzyciela w każdym stosunku zobowiązaniowym, wynikające z natury
zobowiązania, jako takiego, a mianowicie: 1. prawo do uzyskania świadczenia [...]”.[3]
7 „Zobowiązanie jest
stosunkiem prawnym między dwiema stronami, z których jedna – dłużnik powinna
spełnić świadczenie wymagalne zgodnie z jego treścią [...] a druga strona –
wierzyciel może domagać się sądownie od dłużnika spełnienia wymagalnego
świadczenia i dochodzić roszczeń, wynikających z niespełnienia świadczenia.”[4]
8 Regulację art. 2 § 1 k.z. powiela bez istotnych różnic art. 353 §
1 k.c. Wykładnia aktualnej regulacji nie odbiega od ww. wykładni dawnego prawa.[5]
Stanowisko odmienne sprzeczne jest z paradygmatem brzytwy Ockhama.[6]
9 W tej sytuacji, określenie w umowie kredytu kwoty kredytu w
walucie obcej (CHF), przy uzgodnieniu wypłaty i spłaty kwoty kredytu w PLN przesądza
o tym, że chodzi o zobowiązanie w walucie polskiej, walutą wierzytelności jest
waluta polska a świadczenie ma być spełnione w walucie polskiej. Decydujące dla
oceny stosunku prawnego jest efektywne zobowiązanie do świadczenia jako
przedmiot wierzytelności. Element walutowy ma służyć jedynie modyfikacji
wysokości świadczeń stron.
10 „Jeżeli więc np. przy
udzieleniu pożyczki postanowiono zgodnie, że zwrot ma nastąpić w dolarach, to
wierzytelność z udzielenia pożyczki powstała będzie dolarowa, chociażby
wierzyciel wypłacił dłużnikowi pożyczkę w złotych”.[7]
11 Takie stanowisko jest jednolicie przyjmowane w ramach prac
ustawodawczych i wypowiedziach nadzorcy rynku finansowego; wielokrotnie
określano tam umowy kredytu denominowanego do waluty obcej jako udzielane i
spłacane w PLN, a element walutowy traktowano jako akcesoryjny, wpływający
jedynie na ustalenie wysokości świadczeń stron.[8] Tak samo traktuje
umowę kredytu denominowanego Sąd Okręgowy Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
w prawomocnym wyroku XVII AmC 5344/11 w sprawie dotyczącej klauzuli
denominacji walutowej w umowie kredytu złotowego (przeciwko Bankowi BPH SA, nr.
wpisu do rejestru klauzul niedozwolonych 5622; SA w Warszawie w wyroku VI ACa
1600/12 zgodził się ze stanowiskiem SO, ale go nie rozwijał).
12 Przeciwne stanowisko byłoby zasadne tylko wtedy, gdyby strony umówiły (np. w aneksie) zobowiązanie przemienne, przewidujące świadczenie w walucie polskiej lub obcej. Jeżeli zaś strony zgodnie twierdzą, że
przepływy pieniężne miały być między nimi dokonywane w PLN, to nie sposób
twierdzić, że chodzi o kredyt walutowy. No chyba, że wychodzimy poza definicję
umowy kredytu i poszukujemy wyjaśnienia w konstrukcjach umów nienazwanych
(instrumentów pochodnych) czy mieszanych (instrumentów hybrydowych opisanych
m.in. w standardzie 39 MSR).
[1] R. Longchamps de Berier.
Polskie prawo cywilne. Zobowiązania. Lwów 1939, Poznań 1999 wydanie
anastatyczne, s. 13.
[2] J.w. s. 15.
[3] J.w. s. 16.
[4] L. Domański, Instytucje
Kodeksu Zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część ogólna. Warszawa
1936, s. 50.
[5] Zob. Z. Radwański, A.
Olejniczak, Zobowiązania - część ogólna. Warszawa 2012, nb. 27-28, P.
Machnikowski w: E.Gniewek (red.) Kodeks cywilny. Komentarz. Warszawa 2011, nb.
7 oraz 14 do art. 353. P. Machnikowski w: SPP V Warszawa 2006 § 7 nb. 84.
[6] Por. A. Chłopecki,
Obligacje a zasada swobody umów. M. Pr. Bank. 2016/7-8 s. 29 na gruncie cywilnoprawnej
konstrukcji obligacji.
[7] J. Korzonek, I.
Rosenblüth, Kodeks zobowiązań. Komentarz
II, Kraków 1937, s. 2730 do art. 1 Rozporządzenia Prezydenta
Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w
walutach zagranicznych (Dz. U. R.P. Nr. 59, poz. 509).
[8] Np. pismo NBP z
06.07.2011, pismo NBP z 11.07.2011, definicja kreacji pieniądza oraz systemu
rezerw cząstkowych przyjęta przez NBP (www.nbp.pl), wyrok SOKiK z 14.12.2010,
XVII AmC 426/09, uchwała nr 24/2011 Zarządu ZBP z 06.09.2011 wraz z
Rekomendacją Rady Prawa Bankowego przy ZBP w sprawie prawnych aspektów zmiany
ustawy Prawo bankowe oraz ustawy o kredycie konsumenckim w zakresie spreadów
walutowych, uwagi SN do poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo
bankowe z 18.07.2011, audycja z przewodniczącym KNF dr Stanisławem Kluzą „Kredyt we frankach to struktura finansowa”
(transkrypcja z audycji zamieszczonej na stronie
www.rdc.pl/informacje/stanislaw-kluza-kredyt-we-frankach-to-wiecej-niz-kredyt-to-struktura-finansowa-posluchaj).