Sąd Apelacyjny uzasadnił postanowienie uchylające postanowienie Sądu Okręgowego o odrzuceniu pozwu grupowego klientów Getin Noble Bank SA i wskazał, że:
- o dopuszczalności procedury grupowej przesądza wspólny element umów, tj. mechanizm indeksacji, niezależnie od dokładnego brzmienia klauzuli indeksacyjnej (kwota kredytu umówiona, wypłacana i spłacana w PLN po indeksacji kursem kupna, a potem kursem sprzedaży CHF, ustalanymi jednostronnie przez bank),
- fakt zawarcia aneksu nie stanowi czynnika odróżniającego dostatecznego do odmowy ustalenia jednolitości grupy, skoro powództwo może dotyczyć i dotyczy też okresu sprzed zawarcia aneksu,
- wystarczy, że jednolitą sytuację prawną ma 10 członków grupy,
- konsumentem jest nie tylko ten, kto nie prowadzi działalności gospodarczej, ale i ten, kto prowadząc działalność zawiera umowę nie związaną bezpośrednio z tą działalnością (art. 22 par. 1 kc),
- ewentualne sformułowanie żądań pozwu jest dopuszczalne w postępowaniu grupowym,
- zarzuty dotyczące braku współuczestnika koniecznego czy interesu prawnego w ogóle nie są przedmiotem orzekania w tym stadium postępowania.
Sąd Apelacyjny nie mógł zmienić postanowienia Sądu Okręgowego i po prostu dopuścić pozew do rozpoznania, ponieważ z pierwszoinstancyjnych ustaleń nie wynika kto nie jest konsumentem i czy po pominięciu tych osób liczebność grupy będzie nie mniejsza niż 10.
Sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez Sąd Okręgowy (sygn. akt Sądu Apelacyjnego: VI ACz 1012/15).
http://law24.pl/wp-content/uploads/2015/09/postanowienie-z-uzasadnieniem.pdf
piątek, 2 października 2015
środa, 30 września 2015
Sąd: indeksacja kredytu do franka zgodna z prawem.
W pozostawiającym więcej
pytań niż odpowiedzi wyroku Sąd Okręgowy w Warszawie Wydział XXV Cywilny uznał,
że umowa kredytu indeksowanego do CHF, zaciągnięty w roku 2008 przy odniesieniu
do kursów kupna i sprzedaży ustalanych jednostronnie przez bank, jest zgodna z
prawem i w pełni skuteczna. A oto co doprowadziło sąd do takich wniosków.
Powodowie, zdaniem sądu, prowadzili
działalność gospodarczą w zakresie najmu, ponieważ mieli kilka nieruchomości,
które wynajmowali (chociaż akurat nieruchomości objętej kredytem nie
wynajmowali). Dodatkowo, rozumowanie sądu było oparte na amortyzowaniu
przedmiotowej nieruchomości i rozliczaniu kosztów uzyskania przychodu
związanych z kredytowaną nieruchomością.
Kredytowana nieruchomość,
zdaniem sądu, była kupiona w celu prowadzenia ww. działalności gospodarczej.
Badana umowa miała
zastrzeżenie, że nie jest objęta ustawą o kredycie konsumenckim. A skoro tak,
to rozumując a contrario, zdaniem sądu, jest umową zawartą w ramach
działalności gospodarczej.
Z powyższych ustaleń sąd
wywiódł, że badany kredyt był kredytem „firmowym”, a skoro tak to nie stosuje
się do niego przepisów o ochronie konsumenta, w tym o klauzulach sprzecznych z
dobrymi obyczajami (art. 3851 k.c.), a skoro tak to a contrario umowa
jest zgodna z dobrymi obyczajami (art. 58 § 2 k.c.).
Sąd uznał też, że skoro
dochodzone roszczenie wynika, zdaniem sądu, z prowadzenia działalności
gospodarczej przez powodów, a umowa została zawarta w roku 2008, a pozew został
złożony w roku 2014, to wszelkie roszczenia z tej umowy przedawniły się w roku
2011, tj. po trzech latach od jej zawarcia.
Dodatkowo, sąd wskazał,
że strony zawarły w roku 2010 aneks umożliwiający powodom spłaty kredytu w CHF.
Zdaniem sądu, ten aneks sanował wszelkie możliwe nieprawidłowości i luki w
umowie w zakresie ustalania kursu kupna i kursu sprzedaży CHF w ramach
indeksacji.
Rodzą się tu następujące
pytania:
Dlaczego sąd nie wziął
pod uwagę tłumaczenia powodów, że działalność gospodarczą rozpoczęli w roku 2011, a wcześniej PIT z
tytułu najmu na zasadach ogólnych, według skali podatkowej, przy czym przy tej formie opodatkowania
jest możliwa i amortyzacja i rozpoznawanie kosztów uzyskania przychodu, tak
samo jak w prowadzeniu działalności gospodarczej? Innymi słowy – dlaczego nie
wziął pod uwagę, że i amortyzacja i rozpoznawanie kosztów uzyskania przychodów
z tytułu najmu nie świadczą jeszcze o prowadzeniu (niezarejstrowanej)
działalności gospodarczej?
Dlaczego sąd uznał, że
wzmianka w umowie o nieobjęciu jej rygorami ustawy o kredycie konsumenckim w
wersji obowiązującej w roku 2008 oznacza, że był to kredyt firmowy, skoro umowa
jako dotycząca finansowania w kwocie przekraczającej 80.000 zł z definicji w ramach
ustawy się nie mieściła? Czy to znaczy, że wszystkie umowy kredytowe z tego
okresu opiewające na kwoty powyżej 80.000 zł są kredytami „firmowymi”, a
klienci nolens volens zaciągając je rozpoczynali działalność gospodarczą?
Dlaczego sąd, skoro
uznał, że spór toczy się między przedsiębiorcami, nie przekazał sprawy do
wydziału gospodarczego? Czy obawiał się, że wydział gospodarczy może być innego
zdania i zwróci sprawę do wydziału cywilnego?
Dlaczego sąd uznał, że w
umowie między przedsiębiorcami dowolne ustalanie wysokości zobowiązania
dłużnika przez wierzyciela jest dozwolone i skuteczne?
Dlaczego sąd uznał, że
przy przyjęciu trzyletniego okresu przedawnienia przedawniło się wszystko,
skoro powodowie regularnie spłacają kredyt, a pozew dotyczył też spłat z lat
2011-2014? Czy oznacza to odejście od powszechnie przyjmowanej dotąd wykładni
art. 120 w związku z art. 455 k.c., zgodnie z którą termin przedawnienia roszczenia
z bezpodstawnego wzbogacenia rozpoczyna bieg po dniu wzbogacenia, czyli po dniu
rzeczywistej zapłaty?
Dlaczego sąd uznał, że
aneks przewidujący możliwość spłaty rat kredytu w CHF potwierdza i uzupełnia
umowę tak, że jest ona w całości i od początku skuteczna, skoro aneks nie mówi
nic o kursie kupna zastosowanym na początku przez bank, umowa przewidywała dla
zmian i potwierdzeń umowy formę pisemną pod rygorem nieważności, harmonogramy odnoszące
się do kursu kupna zastosowanego przez bank przyszły już po zawarciu umowy i
nie były przez nikogo akceptowane? Czy doręczenie niepodpisanego harmonogramu,
który zgodnie z umową obowiązuje mocą jednostronnej decyzji banku, może być
traktowane jako uzupełnienie umowy kredytu o kurs kupna przyjęty do indeksacji –
czyli do ustalenia wirtualnej kwoty indeksacji w CHF? A jeżeli nie, to gdzie są
podstawy do ustalania wysokości kwoty raty w CHF, skoro w aneksie ich nie ma?
W sprawie będzie
przygotowywana apelacja. Należy więc mieć nadzieję, że Sąd Apelacyjny w
Warszawie udzieli odpowiedzi na te i inne pytania, które pojawiły się po
wczorajszym wyroku (sygn. akt XXV C 1621/14).
[Autor jest
pełnomocnikiem powodów]
piątek, 28 sierpnia 2015
Dlaczego ustawa "antyfrankowa" jest zła.
W roli komentarza do projektu ustawy - in extenso stanowisko European Legal Committee for Consumer Rights, złożone przedwczoraj w Senacie:
Komisja Budżetu i Finansów
Publicznych
Sekretariat: tel. 22 694-90-45,
fax 22 694-94-05,
e-mail: kbfp@senat.gov.pl
Do:
Pan Kazimierz Kleina
Przewodniczący
Komisji Budżetu i Finansów Publicznych
SENAT
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Poznań, 26.08.2015
Dot.: druk nr 1048, ustawy o
szczególnych zasadach restrukturyzacji walutowych kredytów mieszkaniowych w
związku ze zmianą kursu walut obcych do waluty polskiej
Opinia
European Legal Committee for Consumer
Rights
W imieniu European Legal Committee for
Consumer Rights z siedzibą w Londynie, stowarzyszenia prawa angielskiego
zajmującego się monitorowaniem i wspieraniem przestrzegania praw konsumenta
wobec przedsiębiorstw finansowych, wnoszę następujące uwagi do ww. druku.
Projekt ustawy zmierza do kreowania
stosunków prawnych, które nigdy nie istniały i które przy braku ingerencji
ustawodawcy, nigdy by nie powstały. Chodzi tu o następujące postanowienia
projektu:
- art. 2. pkt 1), mówiący o
„walutowym kredycie mieszkaniowym”, przy czym z uwagi na treść art. 9 ust. 15)
ustawy z 27.07.2002 Prawo dewizowe w brzmieniu obowiązującym do 24.01.2009 r.
(Dz.U. z 2002, nr 141, poz. 1178 zm.), kredyt walutowy udzielony konsumentowi,
mającemu status rezydenta w świetle tej ustawy, byłby nieważny na podstawie
art. 58 § 2 k.c. jako sprzeczny z ustawą,
- art. 4. ust. 1 pkt 1), mówiący o
„pozostałej do spłaty kwocie kapitału walutowego”, przy czym, niezależnie od
ww. uwag, jak wynika z odesłania w art. 2 pkt 1) projektu do art. 69 ust. 2 pkt
4a ustawy z 29.08.1997 r. Prawo bankowe, projekt odnosi się do umów
kredytowych, w których prawa i obowiązki stron dotyczą świadczeń w walucie
krajowej,
- art. 4 ust. 1 pkt 4), mówiący o
akceptacji „kursu kupna waluty obcej, ustalanego przez kredytodawcę”,
sankcjonującego postanowienia umowne polegające na dowolnym ustalaniu kursu
indeksacji lub denominacji kredytu przez kredytodawcę, które to postanowienia
umowne, zgodnie z jednolitym krajowym i europejskim orzecznictwem sądowym, są
niedozwolone, o czym przesądziły m.in. prawomocne i ostateczne wyroki
SOKiK XVII AmC 426/09, XVII AmC 1531/09,
XVII AmC 5344/11 oraz wyrok TSUE C-26/13,
- art. 7 i 8, mówiące o „umorzonej
przez bank kwocie kredytu”, sugerując że kwota kredytu w tym zakresie w ogóle
istniała.
Na wskazaną wyżej fundamentalną
wadliwość projektu zwraca uwagę Krajowa Rada Sądownictwa w opinii z 31.07.2015
pkt 1) do ww. druku sejmowego.
Projekt w zakresie, w jakim zmierza
do konwalidacji umów kredytowych zawierających niedozwolone klauzule, jest
sprzeczny zarówno z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/WE, jak i z
jednolitym orzecznictwem TSUE, wyrażonym np. w wyr. C-168/05, C-137/08,
C-453/10 i C-604/11, narażając Rzeczpospolitą Polską na sankcje Komisji
Europejskiej wynikające z uporczywego i rażącego naruszania acquis
communautaire.
Projekt stanowi też próbę
konwalidacji umów kredytowych z klauzulą indeksacji walutowej lub denominacji
walutowej w zakresie, w jakim umowy te zawierają wbudowany instrument pochodny
w rozumieniu art. 39 § 10-13 Międzynarodowych Standardów Rachunkowości i art.
35a ustawy z 29.09.1994 o rachunkowości. Skuteczność wbudowania instrumentu
pochodnego w umowę kredytową wywołuje zasadnicze wątpliwości, które w
najbliższym czasie będą przedmiotem rozstrzygnięcia TSUE w sprawie C-312/14.
Jak wynika z dorobku orzeczniczego polskich sądów, negatywna ocena instrumentu
finansowego z punktu widzenia dobrych obyczajów może prowadzić nawet do
ustalenia nieważności umowy, o czym stanowi m.in. wyr. SN I CSK 651/12.
Odniesienie w art. 4 ust. 2 pkt 1)
projektu do stawki WIBOR jest wątpliwe aksjologicznie. Stawka WIBOR jest
ustalana między tymi samymi bankami, które występują w roli kredytodawców,
stosując tę stawkę w umowach z klientami. Ustalanie stawki WIBOR nie było do roku
2013 poddane jakiejkolwiek zewnętrznej kontroli. Fakt ten w powiązaniu z
obserwowaną w latach 2007-2008 anomalią, polegającą na utrzymywaniu się
wysokich stóp WIBOR mimo znacznej obniżki stóp NBP i dobrych prognoz dla
polskiej gospodarki, w tym dla waluty krajowej, jak również w powiązaniu z
publicznie znanymi faktami ogromnych nadużyć w stosowaniu analogicznych
procedur w ustalaniu stawek LIBOR i EURIBOR, oznacza że oparcie rozliczeń umowy
kredytowej o notowania stawki WIBOR nie może być traktowane jako należycie
chroniące interesy konsumenta.
Projekt nie wyjaśnia według jakich
kryteriów ustalana ma być wartość kredytu przy wyliczaniu wskaźnika LtV, o
którym mowa w art. 3 ust. 3 pkt 3) projektu. Jeżeli miałaby to być kwota
kredytu przeliczona po kursie waluty obcej, ustalaym dowolnie przez bank,
zastosowanie znajduje ww. uwaga nb. 1 tiret drugie.
Uzasadnienie projektu nie przedstawia
kryteriów rozgraniczenia między osobami uprawnionymi do złożenia wniosku, o
którym mowa w art. 3 i osób, którym to uprawnienie nie ma przysługiwać. Nie
widać racji, dla których np. osoba mająca na utrzymaniu trójkę dzieci ma być
pozbawiona tego prawa z uwagi na to, że posiada inny lokal mieszalny,
niezależnie od tego, czy posiadanie to jest trwałe czy czasowe i czy lokal ten
jest w stanie zaspokoić potrzeby mieszkaniowe domowników. Inny przykład może
dotyczyć osoby, która zaciągnęła kredyty w walucie kredytowej bez klauzuli
indeksacyjnej lub denominacyjnej, która nie jest w stanie spłacać kredytu z
uwagi na wysokie, w porównaniu ze stawkami NBP, stawki oprocentowania WIBOR. Stanowi
to o istotnych wątpliwościach co do zgodności projektu z konstytucyjną zasadą
równości wobec prawa. Przytoczone wyżej wątpliwości natury konstytucyjnej,
wskazuje również Krajowa Rada Sądownictwa w ww. opinii, pkt 3).
Wskazane wyżej wątpliwości natury
konstytucyjnej wiążą się z asystemowością projektu, który abstrahuje od
istniejących w systemie prawa instrumentów wsparcia dla nadmiernie zadłużonych
konsumentów, w szczególności dotyczących upadłości konsumenckiej. Jeżeli
ustawodawca dochodzi do wniosku, że przewidziane prawem instrumenty ochrony
konsumenta ogłaszającego upadłość nie są wystarczające, to zgodnie z zasadami
prawidłowej legislacji powinien w pierwszym rzędzie zmodyfikować wskazane regulacje,
a nie tworzyć nowy, nadzwyczajny system norm.
Już jako podręcznikowy przykład
logicznego błędnego koła, nie do obrony na polu zasad prawidłowej legislacji,
jawi się dwukrotnie powtórzona, w art. 4 ust. 3 i art. 5 ust. 3), regulacja
następującej treści:
„Jeżeli umowa o walutowy kredyt
mieszkaniowy przewiduje zmiany oprocentowania kredytu uzależnione od decyzji
zarządu banku, oprocentowanie zobowiązania kredytobiorcy, o którym mowa w ust.
2 ustala się na poziomie i zasadach przyjętych w umowie o walutowy kredyt
mieszkaniowy.”
W związku z powyższym, przedmiotowy
projekt powinien zostać odrzucony w całości.
piątek, 31 lipca 2015
Prowizja dla banku do zwrotu?
Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 26.02.2015 w sprawie C-143/13
(Matei) wypowiedział następujące zdanie:
„Postępowanie główne dotyczy kwestii powodów
uzasadniających rozpatrywane warunki, a w szczególności tego, czy w zakresie, w
jakim wiążą się dla konsumenta z zapłatą prowizji dużej wysokości, która to
prowizja ma na celu zapewnienie spłaty kredytu, podczas gdy wskazano, że to
ryzyko zostało już zabezpieczone hipoteką i że w zamian za tę prowizję bank nie świadczy rzeczywistej usługi
konsumentowi wyłącznie w jego interesie, warunki te powinny zostać uznane za nieuczciwe w rozumieniu art. 3
dyrektywy 93/13” (nb. 71).
Dla
Trybunału prowizja dużej wysokości to prowizja stanowiąca iloczyn kwoty kredytu
pozostałego do spłaty i współczynnika 0,74% oraz 0, 22 %, co w sprawie dało
prowizję w wysokości 1.397,17 EUR oraz 39.955,98 CHF (nb. 27).
W
sprawie chodziło o prowizję nazwaną „dodatkową prowizją od ryzyka”. Oprócz tej
prowizji nie było umówionej innej prowizji. Kredytobiorca był oczywiście
zobowiązany do zwrotu kwoty kredytu wraz z odsetkami kredytowymi. Kredyt był
zabezpieczony hipoteką. Wymagalność prowizji była w umowie uzależniona od
jednostronnej decyzji banku.
Co
do tej prowizji Trybunał wskazał, że zasadniczo nie mieści się ona w pojęciu
głównych świadczeń stron. Przede wszystkim, jest tak dlatego, że bank nie
świadczy w zamian za tę opłatę żadnych świadczeń, gdyż wynagrodzeniem za
udzielenie kredytu są odsetki kredytowe.
Ta
okoliczność oraz fakt zabezpieczenia kredytu hipoteką wskazują, że
postanowienie przewidujące „prowizję od ryzyka” stanowi nieuczciwą klauzulę
umowną, która jest bezskuteczna zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a w
jej miejsce nie wchodzi inne postanowienie umowne zgodnie z art. 7 ust. 1 tej
dyrektywy.
W
prawie unijnym brak jest jednolitej definicji umowy kredytu. W prawie polskim definicja
umowy kredytu również nie obejmuje prowizji od kredytu. Dokładnie rzecz
ujmując, przepis zawierający definicję legalną umowy kredytu wspomina o
prowizji (art. 69 ust. 1 pr. bank.), ale inny przepis dodaje, że umowa kredytu
jest ważna i bez umówienia prowizji (art. 69 ust. 2 pkt 9 pr. bank.). Wynika z
tego, że prowizja nie stanowi, obok kwoty kredytu i stawki odsetek kredytowych,
elementu koniecznego umowy kredytu.
Umówienie
prowizji od kredytu w prawie polskim nie jest skorelowane ani z określoną
sytuacją kredytobiorcy, ani z cechami kredytowanego przedmiotu. Umówienie prowizji
może, ale nie musi być związane z podwyższonym ryzykiem kredytowym objętym
umową kredytową. Prowizja nie jest ekwiwalentem żadnego świadczenia banku wobec
klienta, w szczególności nie jest ekwiwalentem obowiązku banku postawienia kwoty
kredytu do dyspozycji klienta.
Wynika
z tego, że prowizja od kredytu w prawie polskim odpowiada cechom prowizji, o
której mówi Trybunał w wyroku C-143/13 nb. 71. W szczególności chodzi tu o takie obserwowane w praktyce rodzaje prowizji, które nie są związane ze zmianą okoliczności po zawarciu umowy kredytu, takie jak prowizja przygotowawcza czy prowizja za administrowanie kredytem. Wątpliwości może wywoływać objęcie wykładnią Trybunału tych rodzajów prowizji, które są związane ze zmianą okoliczności, takich jak prowizja za niewykorzystanie kredytu czy prowizja od wcześniejszej spłaty; w tych przypadkach prowizji można bronić podnosząc, że bank nie otrzymuje odsetek, a klient płaci za samą możliwość skorzystania z kredytu.
Czy
po wyroku C-143/13, postanowienia umowne dotyczące takiej prowizji należy
traktować jako bezskuteczne na podstawie art. 3851 § 1 k.c., a umowy
kredytowe jako wiążące strony w pozostałym zakresie na podstawie art. 3851 §
2 k.c. (zgodnie z wyrokami Trybunału C-618/10 i C-397/11)? Kto pierwszy
podniesie tę kwestię w procesie? Czy banki już powinny tworzyć rezerwy z tego
tytułu?
piątek, 24 lipca 2015
We Francji i Hiszpani „innowacyjne” kredyty to instrumenty finansowe. A u nas?
Coraz
częściej pojawiają się w Europie wyroki dotyczące umów kredytowych o elementach
odbiegających od klasycznej definicji kredytu, która obejmuje zobowiązanie
banku do wypłaty kredytu i zobowiązanie klienta do zwrotu kredytu wraz z
odsetkami. Celowo nie piszę o prowizji, znanej z art. 69 polskiego prawa
bankowego, a to dlatego, że jak wynika z wyroku TSUE C-143/13 pobieranie
dodatkowego wynagrodzenia przez bank budzi istotne wątpliwości co do zgodności
z dobrymi obyczajami i może być oceniane tylko na tle prawa krajowego.
W
wyroku 2780/2013 z 30.06.2015 hiszpański Sąd Najwyższy orzekł, że kredyt
indeksowany do waluty obcej zawiera w sobie instrument finansowy – instrument
pochodny, do którego mają zastosowanie normy ochronne klienta na rynku
finansowym, m.in. w art. 19 dyrektywy MiFID 2004/39/WE. Sąd ustalił, że bank
nie wypełnił obowiązków informacyjno-doradczych wobec klienta. Klient sprawę
jednak przegrał, a to dlatego, że sąd poszukując sankcji za naruszenie
obowiązków informacyjno-doradczych banku w prawie krajowym, a nie w prawie
unijnym, zastosował kryteria klienta profesjonalnego, zasadniczo pozbawionego
ochrony. Sąd uznał, że klient jako adwokat zajmujący się zawodowo kredytami
indeksowanymi nie może powoływać się na ochronę przewidzianą w MiFID dla
klientów nieprofesjonalnych. Sąd zauważył wprawdzie, że klient nie spełniał
kryteriów klienta profesjonalnego wg MiFID, czyli verba legis był objęty
ochroną, ale uznał, że przy ustalaniu sankcji naruszeń obowiązków przez bank
stosuje prawo krajowe, zgodnie z którym powód nie jest konsumentem (i nie
stosuje się do niego ani dyrektywy 93/13/WE, ani wyroku TSUE C-26/13, co nota
bene jest sprzeczne z brzmieniem art. 2.b. tej dyrektywy, mówiącym że
konsumentem jest każdy, kto zawiera umowę w celu niezwiązanym z działalnością
gospodarczą). Co do drugiego klienta (żony), sąd dodał że gdyby zaciągała
kredyt sama, to byłaby objęta ochroną, mimo że piastuje funkcje w zarządzie
korporacji, ale nie zajmującej się kredytami indeksowanymi.
Co
do zastosowanego przez hiszpański sąd najwyższy wyłączenia spod ochrony MiFID
klienta zajmującego się profesjonalnie kredytami hipotecznymi i objęcia ochroną
osoby sprawującej funkcje zarządcze w korporacji nie zajmującej się kredytami
hipotecznymi, to nie widać w polskim prawie argumentów za podobnym
rozgraniczeniem. Wypowiedzi orzecznictwa i doktryny albo uznają, że zasady
MiFID działają, albo nie i stosownie do takiego założenia obie ww. osoby albo byłyby
chronione, albo nie. Pewną wskazówką może być tu wyrok niemieckiego BGH XI ZR
33/11, który spotkał się z dużą uwagą polskiej doktryny i orzecznictwa, w
którym stwierdzono, że w transakcjach pochodnych ani prawnik, ani biegły
rewident, ani osoba zajmująca się od lat zawieraniem transakcji terminowych nie
może dorównać bankowi co do wiedzy o instrumentach pochodnych, które ten tworzy
i wprowadza na rynek. Zresztą stanowisko hiszpańskiego sądu trudno pogodzić z
dyrektywą 2004/39/WE, która w zał. II.1 przewiduje, że osoba taka jak powód w
sprawie hiszpańskiej może być pozbawiona ochrony, ale wyłącznie na jej wniosek,
złożony i przyjęty w sposób określony w dyrektywie. Jeżeli z jednej strony sąd
hiszpański mówi, że MiFID należy stosować, a z drugiej, że poszukując sankcji
naruszenia obowiązków banku załącznika II nie stosuje to sam sobie przeczy.
Jaki walor może mieć bowiem załącznik II dyrektywy, jeżeli poszukując sankcji
wyłącza się jego stosowanie? Owszem, sankcji poszukujemy wyłącznie w prawie
krajowym (por. wyr. TSUE C-604/11), ale poszukując jej nie można pomijać
przepisów dyrektywy. W przeciwnym razie dyrektywa okazałaby się prawem bez
sankcji, czyli prawem martwym.
Z
kolei sąd pierwszej instancji w Nanterre (Francja) orzekł 26.06.2015 w sprawie
11/07263, że umowa kredytowa zawierająca formułę ustalania stopy odsetkowej
odsyłającą do kursów walut obcych jest kredytem z instrumentem finansowym
(instrumentem pochodnym). Chodziło o dość skomplikowaną klauzulę, przewidującą gdy
1EUR ≥ 1,44CHF stawkę 3,99 % a gdy 1 EUR < 1,44 CHF stawkę częściowo 5,99 % i
częściowo stawkę w punktach procentowych ustaloną jako 50% zmiany przy czym
dodatkowe formuły określały o jaką część i o jaką zmianę tu chodzi. Sąd wywiódł
obowiązek informacji, doradztwa i ostrzegania z francuskiego dorobku
orzecznictwa i doktryny dotyczącego klienta nieprofesjonalnego (non averti,
scil. niezorientowanego) w umowach finansowych, w tym w umowach kredytowych.
Sąd nie dopatrzył się podstępu banku, jednak uznał naruszenia obowiązków
informacyjno-doradczo-ostrzegawczych banku na etapie zawierania umowy za
uzasadniające odpowiedzialność odszkodowawczą banku w zakresie 50 % wzrostu
wartości rat kredytowych. Sąd niestety nie mógł odnieść się do obowiązków
regulowanych w MiFID, a to dlatego, że sporna umowa została zawarta na początku
roku 2007, a
więc przed upływem terminu implementacji dyrektywy 2004/39/WE do prawa
krajowego. Jak widać jednak, sąd zastosował analogiczny do wynikającego z MiFID
poziom ochrony klienta instytucji finansowej.
W
komentarzach do tego wyroku wskazuje się, że podobny problem ma wiele
francuskich gmin, a utrzymanie w mocy tego wyroku oznaczałoby precedens dla
dziesiątek innych spraw. Co do polskich gmin, to media nie donoszą jak dotąd o
umowach kredytowych zawierających skomplikowane lub uznaniowe klauzule
pozwalające bankowi wywindować zobowiązania klienta. Cisza ta wskazuje, że
polski rynek kredytów komunalnych okazał się za mało rozwinięty dla tak
„innowacyjnych” rozwiązań.
Potraktowanie
kredytu indeksowanego jako kredytu z instrumentem pochodnym oznacza poddanie go
dodatkowym obowiązkom informacyjno-doradczym, wynikającym m.in. z unijnych
regulacji znanych pod zbiorczym określeniem MiFID. Tego problemu dotyczy sprawa
zawisła przed TSUE C-312/14. W polskich orzeczeniach zapadających na tle MiFID
coraz częściej pojawia się odniesienie do sankcji nieważności jako wyniku
naruszenia obowiązków informacyjno-doradczych banku, wyprowadzanych
analogicznie z zasad MiFID na podstawie klauzul generalnych kodeksu cywilnego
(art. 3531, 354, 355 § 2 k.c. i in.). SN w wyroku I CSK 651/12
dopuścił taką możliwość, a SA w Warszawie w wyrokach I ACa 579/14 i I ACa
1431/14 stwierdził nieważność tak zawartych transakcji pochodnych. Biorąc pod
uwagę, że ww. orzecznictwo wykształciło się wyłącznie w oparciu o transakcje
pochodne zawierane przez przedsiębiorców (wprawdzie poza branżą ich
działalności, ale jednak przedsiębiorców), można się spodziewać, że
dostrzeżenie instrumentu pochodnego w klauzuli indeksacyjnej, a może i w
niektórych klauzulach ustalania stopy procentowej, wydatnie poszerzyłoby zakres
ochrony klienta banku.
piątek, 17 lipca 2015
Bank wyliczył, klient zapłaci?
Przyjmowanie w umowach
finansowych dowolności instytucji finansowych w ustalaniu zobowiązań klienta
wskazuje na dwa zjawiska: brak wpływu klientów na treść umów oraz brak
wystarczająco stanowczej reakcji sądów na podobne praktyki napędzający tymże
sądom coraz to nowych „klientów”.
Dowolność taka jest
sprzeczna z autonomią stron i naturą każdej umowy, stąd jest niedopuszczalna,
co wielokrotnie przesądzał Sąd Najwyższy (np. w wyrokach II CSK 296/10 oraz III CSK 206/10). To co oczywiste poza wirtualnym
światem finansów, w tym świecie może wyglądać inaczej. Dlatego, z tym większym
uznaniem należy powitać orzeczenia sądów, które pozbawiają instytucje finansowe
korzyści czerpanych z własnej arbitralności (w sprawach dotyczących umów
kredytowych zob. np. wyr. SN II CSK 768/14, wyr. SA w Warszawie VI ACa 441/13,
wyr. SO w Łodzi III Ca 39/13).
Swego czasu pewien bank
zażądał od klienta zapłaty ponad 2,6 mln złotych z tytułu przedterminowego
rozliczenia transakcji swap. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku I ACa 1382/14
z 29.12.2014 stwierdził, że nie miał do tego prawa i musi tę kwotę zwrócić.
Wcześniej, Sąd Najwyższy
w uzasadnieniu wyroku V CSK 266/13 stwierdził, że dla oceny skutków transakcji
pochodnej zawartej przez bank z klientem niefinansowym nie mają znaczenia
zwyczaje bankowe; jeżeli bank chce nadać zwyczajom bankowym moc wiążącą, to
musi je wprowadzić do tekstu umowy. Wątek ten Sąd Apelacyjny we Wrocławiu rozwinął.
Chodziło o brak wskazania w umowie jak bank wylicza wysokość zobowiązań klienta w razie wcześniejszego rozwiązania (wypowiedzenia) transakcji swapa walutowo-odsetkowego (CIRS – cross currency interest rate swap). Według Sądu Apelacyjnego, bank nie mógł jednostronnie narzucić klientowi zasad przedterminowego rozliczenia transakcji. Umowne odesłanie do „zwyczajów rynkowych wyrażonych w dokumentach Związku Banków Polskich oraz innych uznanych instytucji rynku pieniężnego” dotyczy praktyk i zwyczajów dotyczących jedynie pozwanego banku. Na banku zaś spoczywał obowiązek udowodnienia, że zwyczaje te były znane również powodowi.
Interesujące w tym
kontekście jest spostrzeżenie Sądu Najwyższego zawarte w postanowieniu III CSK
237/14, w którym stwierdził, że jeżeli metoda wyceny opcji była w obrocie
powszechnie stosowana, to bank mógł ją zastosować bez umownego odesłania do
niej. Sąd Najwyższy dodał, że wątpliwości może budzić zastosowanie konkretnej
metody do wyceny transakcji (a ściśle: zobowiązań wynikających z
przedterminowego zamknięcia transakcji).
Ostatnio, Sąd Okręgowy
w Warszawie w wyroku III C 1453/13 dotyczącym polisolokat orzekł o ich
nieważności właśnie z powołaniem na arbitralność ubezpieczyciela w ustalaniu
wartości jednostek uczestnictwa w czasie. Arbitralność ta miała trzy aspekty:
- brak powszechnej
dostępności indeksu, do którego odsyła umowa, przejawiający się w konieczności
zalogowania do serwisu internetowego, odpłatności tego serwisu i braku polskiej
wersji językowej serwisu,
- brak informacji (nawet
w tym serwisie) o parametrach i algorytmach służących wyliczaniu indeksu,
- brak obrotu
jednostek uczestnictwa, przejawiający się nie tylko w braku rynku regulowanego
tych jednostek, ale i w braku możliwości zbywania tych jednostek przez klienta
osobom trzecim.
Czy w świetle przytoczonych
orzeczeń modele wyceny instrumentów finansowych stosowane przez instytucje
finansowe objęte są zwyczajami rynku finansowego czy zwyczajami powszechnymi?
Odpowiedź na to pytanie ma zasadnicze znaczenie, gdyż przesądza o obowiązywaniu
tych zwyczajów i skuteczności rozliczeń na linii finansista-klient. Udzielenie
odpowiedzi może ułatwić odniesienie do innego, mniej hermetycznego rynku, np.
do rynku nieruchomości. Mówiąc krótko, czy jest możliwa argumentacja za
skutecznością umowy, która stwierdza, że deweloper w przyszłości ustali ile
będą wynosić rozliczenia stron z tytułu zawartej dziś umowy sprzedaży
nieruchomości? Wydaje się, że nie.
Czy wobec tego teza,
że określona metoda wyceny zobowiązań z tytułu pewnej umowy bankowej (np. umowy
opcji) była „powszechnie” stosowana przez banki oznacza rozpowszechnienie tej
metody poza bankami? Inaczej mówiąc, czy również klienci banków stosują tę
metodę, czy może akceptują jedynie tę metodę wskazywaną przez banki i przez nie
używaną? A jeżeli klienci banków zajmują tu tylko pozycję akceptującego pewne
praktyki podawane do stosowania, to czy można mówić, że praktyki te są
powszechne? Słownikowo „powszechny” oznacza zarówno odnoszący się do wszystkich,
jak i - często występujący.
W nauce prawa
funkcjonuje pojęcie „złych zwyczajów”, czyli zachowań preferowanych przez grupę
profesjonalistów i narzucanych osobom spoza tej grupy. „Złe zwyczaje” są
„powszechnie” traktowane jako niewiążące. W orzecznictwie do tej pory pojęcie „złego
zwyczaju” nie jest używane wprost, choć daje się czasem wywieść z motywów
orzeczenia.
Instytucje finansowe
wykazują niezmienną tendencję do komplikowania umów, w szczególności rozliczeń
z nich wynikających, do tego stopnia, żeby nikt poza nimi nie mógł ich
zweryfikować. W teorii rynków finansowych zjawisko takie określa się efektem
czarnej skrzynki, do której analitycy wprowadzają jedne dane, wyprowadzają inne
dane, przy czym nikt naprawdę nie wie na jakich zasadach. Zjawisko to
doprowadziło m.in. do ostatniego kryzysu finansowego
Karamjeet Paul (Managing
extreme financial risk, 2014, s. 32, 64) przestrzega przed traktowaniem modeli
matematyki finansowej jako czarnej skrzynki („black box”) podającej wyniki, bez
próby zrozumienia metod dokonywanych wyliczeń. Problem jest stary jak świat: „Żeby zilustrować wiarę ludzi we wszystko, co
jest opisane matematycznym wzorem, przytoczymy znaną anegdotę z XVIII wieku
dotyczącą sporu Diderota z Eulerem, czy Bóg istnieje.. Euler [...] napisał
trudny, choć bezsensowny wzór. Po czym z pewnością siebie powiedział do
Diderota: ‘A więc Bóg istnieje. Replikuj!’ Diderot nie znał wzoru, więc stał
osłupiały. Euler spór wygrał.” (R. Jaros, P. Krajewski, Jak grać na rynku
Forex? Rzucać monetą albo nie grać, Dziennik Gazeta Prawna z 17.12.2012).
czwartek, 16 lipca 2015
SN uzasadnił wyrok II CSK 768/14.
Sąd Najwyższy uzasadnił na piśmie wyrok w sprawie grupy klientów mBanku. Wyrok ten z wielu względów zasługuje na szczegółową analizę, do której ten tekst jest tylko przyczynkiem.
Zakres związania wyrokiem wydanym w postępowaniu grupowym (s. 13, 14, 17, 21).
Po pierwsze, SN wyjaśnił, że wyrok wydany w sprawie grupowej ma węższy zakres oddziaływania niż wyrok wstępny (art. 318 k.p.c.), czy wyrok w sprawie o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Związanie takim wyrokiem w przyszłych sprawach indywidualnych ogranicza się tylko do okoliczności wspólnych wszystkim członkom grupy. Z tego względu, już w sentencji wyroku powinny znaleźć się te przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, które są wspólne wszystkim członkom grupy, i które są przesądzone wyrokiem.
Dopiero więc w sprawach indywidualnych, toczących się o rozliczenie konkretnych kwot z powołaniem na wyrok "grupowego" będzie możliwe ustalenie katalogu zarzutów, które bank będzie mógł podnosić mimo przegrania sprawy "grupowej".
Dopiero więc w sprawach indywidualnych, toczących się o rozliczenie konkretnych kwot z powołaniem na wyrok "grupowego" będzie możliwe ustalenie katalogu zarzutów, które bank będzie mógł podnosić mimo przegrania sprawy "grupowej".
Występowanie z zewnętrznym doradcą przez klienta banku (s. 14, 26, 27).
Po drugie, SN przesądził, że na status klienta banku jako konsumenta nie ma znaczenia fakt przyjścia do banku z zewnętrznym doradcą. SN niestety nie przesądził, czy ten fakt ma jakiekolwiek znaczenie dla sfery uprawnień konsumenta, np. ustalanej w postępowaniu indywidualnym, po zakończeniu sprawy zbiorowej.
Gdyby przyjąć, że udział w zawieraniu umowy kredytowej doradcy zewnętrznego w stosunku do struktury organizacyjnej banku, ogranicza prawa konsumenta względem banku, to spowodowałoby niechybnie rozwój działalności "doradców"-pośredników, formalnie nie związanych z bankiem, nierozerwalnie z nimi związanych wspólnotą interesów (co do obserwowanych patologii w tym zakresie: wyr. SO w Łodzi III Ca 39/13 oraz K. Waliszewski, Współpraca banków i doradców finansowych w Polsce – szanse i zagrożenia dla banków i systemu bankowego, Bezpieczny Bank, 3/2010, s. 143-144).
"Taka sama podstawa prawna" w pozwie grupowym (s. 14).
Po trzecie, SN orzekł, że taką samą podstawę prawną roszczeń uczestników pozwu grupowego stanowi standardowa treść umowy bankowej. W rozpatrywanej sprawie wyjaśnienie tej kwestii było dość oczywiste, skoro nawet kwestionowane jednostki redakcyjne tekstu umowy (par. 10.2 i 11.2) były u wszystkich uczestników takie same.
Interes prawny w ustaleniu odpowiedzialności w pozwie grupowym (s. 15).
Po czwarte, SN stwierdził, że art. 2 ust. 3 ustawy z 17.12.2009 oznacza, że interes prawny w ustalaniu odpowiedzialności pozwanego w ogóle nie jest badany. Do tej pory niektórzy komentatorzy ustawy wywodzili z brzmienia przepisu jedynie przerzucenie ciężaru dowodu na pozwanego. W związku z tym, że zasady rządzące rozkładem ciężaru dowodu dają się dość elastycznie stosować, możliwość wykazywania przez pozwanego, że uczestnicy nie mają interesu prawnego w ustaleniu, oznaczałaby praktycznie niedopuszczalność pozwów grupowych "o ustalenie".
Reżim prawny odpowiedzialności banku (s. 16-17).
Dotychczas wskazane kwestie były jedynie wstępem do zasadniczego rozstrzygnięcia. SN musiał się w tym momencie zmierzyć z sytuacją w której powód wnosił o ustalenie kontaktowej odpowiedzialności odszkodowawczej, podając przy tym fakty wskazujące na zbieg z odpowiedzialnością z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia, SO przesądził odpowiedzialność odszkodowawczą, a SA utrzymał ten wyrok wskazując na zasadność odpowiedzialności z nienależnego świadczenia i poświęcając odpowiedzialności odszkodowawczej dwa zdania (na s. 31 od słów: "Wskazać też należy ...").
Nie sposób przyjąć, żeby przesłanki nienależnego świadczenia uzasadniały odpowiedzialność odszkodowawczą, o której mowa w sentencji wyroku SO. Nie wchodził więc w grę przypadek zmiany podstawy prawnej rozstrzygnięcia przez SA.
Dalszy wywód SN (od s. 17 do 26) koncentruje się na abuzywności klauzul umownych w kontekście odpowiedzialności odszkodowawczej. Nie jest do końca jasne, czy dalszy wywód SN dotyczy również odpowiedzialności z tytułu nienależnego świadczenia. Raczej nie dotyczy, o czym świadczą wielokrotne odniesienia do odpowiedzialności kontraktowej i brak jakichkolwiek odniesień do odpowiedzialności z tytułu nienależnego świadczenia (zob. s. 19, 20, 21, 22, 24, 25).
Klauzula zmiany stopy odsetkowej jako element świadczenia głównego (s. 19-20).
SN określił klauzulę zmiany stopy jako element świadczenia głównego, przesądzający o "charakterze zobowiązania kredytowego". SN wywodzi stąd wniosek, że nie cała klauzula zmiany stopy może być abuzywna, a jedynie jej część. Stanowisko SN stanowi odejście od dotychczasowego orzecznictwa, zgodnie z którym klauzula zmiany stopy ma wpływ na wysokość świadczenia głównego, ale nie stanowi określenia głównego świadczenia stron; innymi słowy: umowa kredytowa zawiera określenie świadczenia głównego jakim są odsetki, czyli umowa jest kompletna, jedynie klauzula zmiany jest niekompletna (np. wyr. SN I CSK 46/11, wyr. TSUE C-143/13). Wskazane dotychczasowe orzecznictwo zakładało więc (m.in. na podstawie art. 6 i 7 dyrektywy 93/13/WE), że klauzula zmiany stopy może być abuzywna w całości, a umowa może obowiązywać w pozostałym zakresie.
Jeżeli SN stwierdza, że klauzula zmiany stopy to nierozerwalny element ustalenia świadczenia głównego to bardzo zbliża się do ustalenia, że między stronami nie było konsensu, czyli nie było umowy. Z art. 66 par. 1 w zw. z art. 70 par. 1 k.c. wynika, że umowa zostaje zawarta, gdy strony ustalą jej istotne postanowienia. "Istotne postanowienia" i "główne świadczenia" (art. 385[1] k.c.) to pojęcia rozumiane tak samo.
Jeżeli więc klauzula zmiany stopy to element określenia świadczenia głównego, jeżeli ten element jest niedookreślony, to czy umowa została zawarta mimo braku uzgodnienia świadczenia głównego?
"Element parametryczny" klauzuli zmiany stopy odsetkowej (s. 23-24).
SN wyodrębnił z klauzuli zmiany stopy tzw. "element parametryczny" i uznał, że nie jest on abuzywny i z pomocą biegłego umożliwia ustalenie treści praw i obowiązków stron umowy. Warto przytoczyć ten element klauzuli w całości: "[Zmiana wysokości oprocentowania kredytu może nastąpić] w przypadku zmiany stopy referencyjnej określonej dla danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą waloryzacji)".
O ile można próbować skonkretyzować "zmiany stopy referencyjnej", o tyle chyba już nie "zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego".
Zresztą sam SN jest sceptyczny co do możliwości w tym zakresie, skoro na końcu odsyła do art. 322 k.p.c. przyznającego Sądowi orzekającemu prawo zasądzenia sumy "według własnej oceny". Ale jeżeli zakładamy, że dokumentacja umowna jest kompletna i dostępna to czy odesłanie do sędziowskiego uznania nie przekreśla autonomii woli rozumianej jako powstawanie zobowiązań wyłącznie w zakresie uzgodnionym przez strony w umowie?
Koszty "uzyskiwania odpowiedniego kapitału w walucie obcej" (s. 23).
SN wskazał też, że biegły powinien ustalić koszty uzyskiwania kapitału w walucie obcej przez bank koniecznego do zapewnienia opłacalności handlowej działalności banku w zakresie kredytów hipotecznych. Wywołuje to wiele pytań, na które nie sposób dziś udzielić odpowiedzi, np.:
Co się stanie, jeżeli biegły ustali, że bank nie pozyskiwał kapitału w walucie obcej?
A jeżeli biegły ustali, że bank zawierał transakcje swapu walutowego, to jak ustali koszt takich transakcji?
I czy biegły będzie uwzględniał marże narzucane przez podmiot powiązany, czy wyjdzie z założenia, że przedmiotem badania jest interes grupy spółek, a nie jednej spółki?
A jeżeli ustali, że bank pozyskiwał walutę tylko w celu udzielania kredytów walutowych, ale już nie indeksowanych do waluty?
Czy te dwie grupy klientów będą mogą być nadal uczestnikami jednego pozwu?
A co z samą opłacalnością działalności bankowej, czy np. wykazanie przez bank, że prowadzona przez niego działalność przynosiła straty wyłączałaby jego odpowiedzialność odszkodowawczą?
Podsumowanie.
Jak widać, połączenie odpowiedzialności odszkodowawczej z pozwem grupowym okazało się mieszanką wybuchową. Utrwalone orzecznictwo sądów powszechnych przewidujące odpowiedzialność banku z tytułu nienależnego świadczenia z tytułu stosowania niedookreślonej klauzuli zmiany oprocentowania, przesądza o tym, że bardziej obiecujące dla klientów, a na pewno bardziej przewidywalne, jest dochodzenie od razu w indywidualnych pozwach rozliczenia nadpłat w oparciu o odpowiedzialność z tytułu nienależnego świadczenia (zob. np. wyr. SO w Łodzi III Ca 508/12, III Ca 39/13, III Ca 1395/13, wyr. SO we Wrocławiu II Ca 716/13).
Subskrybuj:
Posty (Atom)